Akitaniyen çağı nedir?

Akitaniyen Çağı (Aquitanian), jeolojik zaman çizelgesinde Neojen Dönemi’ne ait Miyosen Devresi’nin ilk ve en eski çağıdır. Günümüzden yaklaşık 23,03 milyon yıl önce başlamış ve 20,44 milyon yıl önce sona ermiştir. Bu dönem, Dünya tarihindeki büyük iklimsel değişimlerin, modern memeli türlerinin ortaya çıkışının ve Alp-Himalaya kıvrım kuşağının (orojenez) şekillenmeye devam ettiği kritik bir evredir.

Akitaniyen Çağı Nedir? Miyosen'in Başlangıç Noktası

Akitaniyen Çağı, ismini Fransa'nın güneybatısındaki Aquitaine bölgesinden alır ve ilk kez 1858 yılında İsviçreli jeolog Karl Mayer-Eymar tarafından tanımlanmıştır. Bu çağ, Oligosen Devresi’nin son çağı olan Şattiyen’den sonra gelir ve yerini Burdigaliyen’e bırakır. Bilimsel dünyada Akitaniyen’in başlangıcı, sadece bir çağın değil, aynı zamanda hem Miyosen Devresi’nin hem de Neojen Dönemi’nin başlangıcı olarak kabul edildiği için jeostratigrafik açıdan büyük önem taşır.

Bu çağda Dünya, daha kuru ve soğuyan bir iklim etkisine girmiştir. Deniz seviyelerindeki değişimler ve kıtaların bugünkü konumlarına yaklaşmaya başlaması, biyolojik çeşitliliğin yönünü değiştirmiştir. Özellikle okyanuslardaki mikroskobik canlıların (foraminiferler) evrimi, bu dönemin sınırlarını belirleyen temel bilimsel verileri sağlar.

Jeolojik ve Tektonik Gelişmeler

Akitaniyen Çağı boyunca yer kabuğu oldukça hareketliydi. Afrika ve Arabistan levhalarının Avrasya ile çarpışması bu dönemde hız kazanmış, Tetis Okyanusu’nun kapanma süreci devam etmiştir. Bu çarpışma sonucunda günümüzdeki Anadolu da dahil olmak üzere geniş bir coğrafyada dağ oluşumları (Alpin orojenezi) belirginleşmiştir. Bu tektonik hareketler, kıtalar arası fauna değişimine (hayvan göçlerine) olanak sağlayan kara köprülerinin oluşmasına neden olmuştur.

Flora ve Fauna: Modern Hayata Geçiş

Akitaniyen, günümüzdeki ekosistemlerin temellerinin atıldığı bir dönemdir. Bitki örtüsü ve hayvan türleri, bugünkü formlarına giderek daha fazla benzemeye başlamıştır.

• Memeliler: Erken at türleri (Anchitherium), ilk boynuzsuz gergedanlar ve ilkel fil benzeri canlılar bu dönemde yaygındır. Ayrıca modern kedi ve köpek familyalarının öncülleri çeşitlenmiştir.
• Deniz Yaşamı: İlkel balinaların nesli tükenirken, modern balina ve yunus türleri denizlerde hakimiyet kurmaya başlamıştır. Mercan resifleri tropik bölgelerde geniş alanlar kaplamıştır.
• Bitki Örtüsü: Ilıman kuşaklarda ormanların yerini yavaş yavaş geniş otlaklar ve savan tipi bölgeler almaya başlamıştır. Bu durum, otçul memelilerin evrimini doğrudan etkilemiştir.

Akitaniyen Çağı’nın Teknik Tanımı ve Sınırları

Jeologlar, Akitaniyen Çağı’nı tanımlarken belirli fosil türlerini ve manyetik kutup değişimlerini baz alırlar. Uluslararası Stratigrafi Komisyonu (ICS) tarafından belirlenen standartlara göre Akitaniyen’in sınırları şu şekildedir:

Akitaniyen Katı ve Kayaç Yapısı

Bu çağda oluşan kayaç birimlerine "Akitaniyen Katı" denir. Özellikle Fransa’nın Akitanya havzasında ve İtalya’nın kuzeyinde bu döneme ait denizel tortullar oldukça zengindir. Türkiye’de de özellikle Orta ve Doğu Anadolu bölgelerinde bu döneme ait karasal ve gölsel çökellere rastlanmaktadır; bu çökel birimleri o dönemdeki göl sistemleri ve volkanik aktiviteler hakkında veri sunar.

Sinematik ve Popüler Kültürde Yeri

Akitaniyen Çağı, belgesellerde genellikle "dev memelilerin yükselişi" olarak işlenir. Paraceratherium gibi devasa kara memelilerinin yaşadığı bu geçiş evresi, doğanın vahşi ve devasa formlardan daha çevik ve modern formlara evrildiği bir "köprü" olarak tasvir edilir.

Merak Edilenler

1. Akitaniyen Çağı hangi döneme aittir?

Akitaniyen, Senezoik Zaman'ın Neojen Dönemi içindeki Miyosen Devresi'ne ait ilk çağdır.

2. Bu çağın en belirgin özelliği nedir?

En belirgin özelliği, Neojen Dönemi’nin başlangıcı olması ve modern memeli familyalarının tanınır hale gelmeye başlamasıdır.

3. Akitaniyen ismi nereden geliyor?

Fransa'nın güneybatısında bulunan ve bu döneme ait kayaçların yoğun olarak incelendiği "Aquitaine" (Akitanya) bölgesinden gelmektedir.

4. İnsanlar bu çağda yaşadı mı?

Hayır. İnsan türünün (Homo cinsi) ortaya çıkmasına daha yaklaşık 20 milyon yıl vardır. Ancak bu dönemde büyük insansı maymunların (hominoid) ataları evrimleşmeye başlamıştır.

5. Akitaniyen Çağı'nda iklim nasıldı?

Genellikle önceki dönemlere göre daha kuru ve serinleme eğilimi gösteren bir iklim hakimdi; ancak bugünkü dünyadan hala daha sıcak ve tropikal bir yapıdaydı.

Akitaniyen Sözlüğü

• Neojen: Miyosen ve Pliyosen devrelerini kapsayan jeolojik dönem.
• Miyosen: Yaklaşık 23 ile 5 milyon yıl öncesini kapsayan yerbilimsel devre.
• Şattiyen: Akitaniyen’den hemen önce gelen, Oligosen’in son çağı.
• Burdigaliyen: Akitaniyen’den hemen sonra gelen Miyosen çağı.
• Stratigrafi: Kayaç katmanlarını ve oluşum zamanlarını inceleyen bilim dalı.
• Foraminifer: Jeolojik zaman tayininde kullanılan mikroskobik deniz canlıları.
• Ma (Megaannum): Milyon yıl anlamına gelen bilimsel kısaltma.
• Orojenez: Levha hareketleri sonucu oluşan dağ oluşumu süreci.
• Fauna: Belirli bir bölge veya döneme ait hayvan varlığı.
• GSSP: Küresel Sınır Stratotip Kesiti ve Noktası; bir çağın başlangıcını belirleyen resmi nokta.